Middelwaard, of de gewelddadige geschiedenis van Buiten de Waterpoort Gorinchem
8 december 2024 om 13:02 HistorieGORINCHEM Waar Buiten de Waterpoort vandaag de dag een plaats is waar de Blieken komen om te ontspannen, te wandelen, en vertier te zoeken, was dit eens wel anders. Zo’n 500 jaar geleden was het gebied dat nu bekend staat als ‘Buiten de Waterpoort’ nog één van de vele eilandjes die in de Merwede lagen. Eilandjes met een gewelddadige geschiedenis.
door Marius Tromp
In de vroege en hoge middeleeuwen (lees: de periode tussen 500 en 1200) vormden zich gestaag een aantal eilandjes in het midden van de Merwede. Deze eilandengroep heette de Middelwaard en deelde de Merwede in twee delen. De hoofdgeul lag ten zuiden van deze eilandjes, terwijl ten noorden van de zoetwaterarchipel een nevengeul lag, waaraan de stad Gorinchem was verbonden. Hoewel de naam Middelwaard doet vermoeden dat het om slechts één eilandje ging, bestond deze waard uit een allerlei aan eilandjes. De Middelwaard zelf werd doorsneden door verschillende geulen en stroompjes. Het grootste eiland echter lag echter tussen het huidige Buiten de Waterpoort en Dalem.
GEWELD EN AGRESSIE
De geschiedenis van deze eilandengroep is er één van geweld en agressie. Vanaf de middeleeuwen werden deze eilanden al gebruikt door de beul van Gorinchem; hier stonden dus de galgen. Vanaf de 16e eeuw werden deze galgen hier weggehaald. In diezelfde periode begonnen de eilanden steeds verder te slinken. De eilanden waren niet alleen de locatie waar executies plaatsvonden, de Middelwaard gold ook als oefenterrein voor het Gorinchemse garnizoen.
VERDWAALDE KOGEL
Tot in het midden van de 19e eeuw werd de Middelwaard gebruikt door de Gorinchemse infanterie en cavalerie voor oefeningen. Dit kwam in 1841 tot een plotseling en hevig einde, toen een schietoefening foutging. Een verdwaalde kogel, afgevuurd vanaf de Middelwaard, schampte de mantel van een dame op een passerende stoomboot. Na dit incident is onmiddellijk besloten de locatie van schietbaan te verplaatsen en de Middelwaard te verlaten.
(tekst gaat verder onder afbeelding)
Een middeleeuwse kaart van Gorinchem, met onderin de eilandengroep ‘Middelwaard’, hier nog weergegeven met galgen. - Kaart van Pieter Sluyter, 1553 (bron Nationaal Archief)
De eilandengroep verdween in de jaren ‘80 van de 19e eeuw onder water, toen de oevers en de stroomgebieden van de grote rivieren opnieuw werden ingericht met het aanleggen van de vele kribben en sluizen. Het verdwijnen van de eilandjes was slechts van korte duur, want al een aantal jaren later begonnen de gebieden tussen de kribben weer te verzanden, en kwamen stukjes van de Middelwaard weer terug.
Inmiddels zijn twee grote stukken van de Middelwaard weer boven water. Een gedeelte van Buiten de Waterpoort behoort tot het oude Middelwaard. Hiernaast is ook een gedeelte van de huidige Woelse waard (de uiterwaarden tussen de Dalemse poort en Dalem) een restant van de verzanding tussen de kribben, waarbij de oude Middelwaard weer de kop opsteekt.
Zo kan men, zelfs vandaag de dag nog, de oude eilandengroep bewandelen en bewonderen. Zelfs wanneer deze eilanden nu geen eilanden meer zijn.
Bronnen:
- Eckhart Heunks, ‘Plangebieden De Woelse Waard en de Dordtsche Avelingen, gemeente Hardinxveld-Giessendam / Gorinchem Archeologische en cultuurhistorische inventarisatie en waardering.’ 2010.
- Kaart van Pieter Sluyter, 1553 (bron Nationaal Archief).
- Anneke Bode, ‘Exercitie: schijfschieten door soldaten in Gorinchem.’ Streekgeschiedenis Alblasserwaard 2024
- GraafReinaldAlliantie, ‘KRW maatregelen Woelse Waard, wijzigingen in het ontwerp’ 2020.
