Oude kaarten spreken boekdelen

GORINCHEM - ,,Het mooiste van deze tentoonstelling vind ik die waterpas uit de jaren zestig,” zegt Aron de Vries samensteller van de tentoonstelling Gorcum op de Kaart in het stadsarchief. De waterpas op statief is een heel herkenbaar instrument dat bij metingen in straten werd gebruikt om het een en ander in kaart te brengen. In de vitrine ernaast liggen de andere gereedschapjes en instrumenten die de landmeters gebruikten, uiteraard op een oude kaart waarop contouren van een dan nog te bouwen wijk herkenbaar zijn. Leuk materiaal, gisteren nog gebruikt, nu al geschiedenis.

Wie deze kleine, maar informatieve tentoonstelling bezoekt en nu door de opgestelde waterpas kijkt, werpt zijn blik regelrecht op de kaart van het ‘Uitbreidingsplan van de stad’ uit 1930. Het is eigenlijk net een verrekijker, die de bouwplannen in de weilanden rondom de vesting even heel dichtbij brengt.

De oude kaart trekt veel belangstelling tijdens de opening van Gorcum op de Kaart, tevens de aftrap voor de Open Monumentendag. Land- en stadskaarten waren dit jaar het thema van de monumentendag. Voor het stadsarchief reden te meer om oude kaarten en andere materialen op te duikelen en in deze expositie tot en met november zichtbaar te maken voor publiek. Aron de Vries was verantwoordelijk voor de inhoud van de tentoonstelling, Jaap Hoekstra van het museum en Joop Kuijtjens hebben eveneens bijdragen geleverd. Zo zijn er ook enkele maquettes zoals die van de Blauwe Toren van slot Arckel, die ooit bij de Duveltjesgracht moet hebben gestaan, maar niemand weet dat zeker. Het is eigenlijk een maf bouwwerk, met de huisjes bovenin de toren, in plaats van beneden. Als je goed zoekt kan je de verstopte voordeuren van die huisjes vinden. De maquette is gemaakt aan de hand van een prent van de vroegere burgemeester Jacob van der Ulft (zeventiende eeuw), die tevens kunstschilder was.

Verder zijn er vitrines met informatie over het Burgerkinder-weeshuis, de Gorcumse molens en worden er grappige anekdotes verteld. Uit een verzameling mooie oude etsen blijkt dat de tolheffing op de Merwede in 1750 een zeer omstreden kwestie werd. De etsen tonen de rivier met de puntige tolhekken er midden in. Overvaren zonder betalen was er niet bij.

Indrukwekkend is de kaart uit 1956 waarop de verkrotting van de stad te zien is. Zoveel huizen waren onbewoonbaar of bijna onbewoonbaar verklaard. Er is in de jaren daarna veel gesloopt en weder opgebouwd. Geen wonder dat daarbij ook veel moois verloren moet zijn gegaan.

Stadsarchivaris Allow Frings vertelde bij de opening van de tentoonstelling over monumenten, ,,ons meest openbare kunstbezit”, als herinnering aan onze geschiedenis. Hij sprak over een ‘geheugencultuur’ en de groeiende belangstelling voor alles wat geweest, maar niet weg is.

Bij de foto: Bezoekers bekijken de meetinstrumenten in de vitrine bij de waterpas.