Historisch beeld ‘pijpaarden Margaretha’ te zien in Schelluinen dankzij inzet moderne technieken

SCHELLUINEN Dat ook een oudheidkundige vereniging met haar tijd mee kan gaan, bewijst de Geschiedkundige Vereniging Giessenburg en Schelluinen. Die heeft onlangs de nieuwste (3D-print)technieken ingezet om een historisch beeld te reproduceren en naar Schelluinen te halen. Het betreft de pijpaarden Margaretha, een 15^e-eeuws heiligenbeeldje dat symbool staat voor de oudste geschiedenis van Schelluinen.

De 3D print zal te zien zijn tijdens een tentoonstelling in het kader van 800 jaar Schelluinen. Dit vindt plaats op 10 mei als er een Middeleeuwse markt gehouden wordt in het centrum van het dorp. Voor belangstellenden is het beeldje dan ook in kleiner formaat te koop. 

TENTOONSTELLING

Vijf jaar geleden werd tijdens de voorbereidingen van de tentoonstelling in de Dorpskerk van Schelluinen, het idee geopperd om de zogenaamde ‘pijpaarden Margaretha’ naar Schelluinen terug te halen.  Wat zou het mooi zijn om dat beeldje in Schelluinen tentoon te stellen! Het 50 centimeter grote heiligenbeeldje berust sinds 1921 in het depot van het Centraal Museum in Utrecht. Daar werd het naar toe gebracht nadat het (in stukken) tevoorschijn kwam bij de restauratie van het kasteeltje van Schelluinen, in die tijd in gebruik als pastorie.

Utrecht is ook de stad waar dit beeldje zeer waarschijnlijk in de 15^e eeuw gemaakt is. De stad was in de late middeleeuwen een belangrijk productiecentrum van allerlei pijpaarden devotionalia. Door zogeheten ‘beeldendruckers’ werden met behulp van mallen, pijpaarden beeldjes en reliëfs vervaardigd. Utrecht is ook de stad waar de Ridderlijke Duitsche orde, balije van Utrecht, zetelde. Deze ridderorde had in de middeleeuwen heel wat in de melk te brokkelen in Schelluinen. Dat een priester of ridder van de Duitsche orde zo’n beeldje meebracht naar de kapel van Schelluinen is dus zeer goed mogelijk.

KWETSBAAR 

Zo’n oud beeldje wordt door een museum echter niet zomaar in bruikleen gegeven. De expositieruimte moet voldoen aan klimaateisen en inbraakbeveiliging. Bovendien is het beeldje zeer kwetsbaar zodat het niet door onbevoegden aangeraakt mag worden.

Toen de Geschiedkundige vereniging begin dit jaar plannen opvatte om een expositie in te richten in de Schelluinse Dorpskerk ter gelegenheid van het 800-jarig bestaan van het dorp, ontstond het idee om het beeldje in 3D te printen. De vereniging legde contact met 3D Scan Solutions in Hardinxveld-Giessendam. Dit bedrijf is gespecialiseerd in 3D scanning en print ook voorwerpen in 3D.

In februari vond de scan van het originele pijpaarden beeldje plaats in het depot van het Centraal Museum. Het beeldje blijkt na 1921 zowel aan de achter- als aan de onderzijde een kleitablet gekregen te hebben, waardoor het iets minder kwetsbaar is, dan toen het gevonden werd.

GRONDSTOF 

Het Margaretha-beeldje heeft alleen aan de voorzijde een beeltenis, de achterzijde is vlak. Het is bedoeld om in een nis te staan, bijvoorbeeld in een kapel, of boven een altaar.

Als grondstof gebruikten beelden- of ‘heyligenbackers’ niet louter pijpaarde (die klei was duurder want moest geïmporteerd worden) maar mengden dat vaak met lokale roodbakkende klei. De verhouding tussen deze producten varieerde per werkplaats, waardoor de kleur van de beeldjes allerlei schakeringen kon hebben.

Om een specifiek heiligenbeeldje te maken voegde men aan een standaardbeeld van een, in dit geval vrouwelijke, heilige specifieke attributen toe. Tegenwoordig resteert van die attributen alleen een draakje aan de voeten van Margaretha. Maar waarschijnlijk heeft ze in haar handen ook nog voorwerpen vastgehouden, zoals een crucifix of een boek. Echter tegenwoordig heeft ze nog maar één hand, de andere is – wellicht bij de beeldenstorm – verloren gegaan.

BESCHILDERD

In maart is de 3D print van de ‘pijpaarden Margaretha’ in witte kunststof gereed gekomen.

Om de Margaretha een authentieke uitstraling te geven moest ze dus beschilderd worden. Een schilder vond de vereniging in Schelluinen. Een heel creatieve inwoonster van het dorp, Anja Dirkse, zorgde ervoor dat het beeldje een mooie oker-/zachtgele kleur kreeg.

En in die uitvoering was de ‘pijpaarden Margaretha’ tijdens de officiële opening van de jubileumfestiviteiten op 23 april jl. voor het eerst te bewonderen. Op 10 mei zal ze, tijdens de tentoonstelling en Middeleeuwse markt, weer in de Dorpskerk van Schelluinen staan. Hopelijk krijgt ze veel aandacht, want ze is uniek in haar soort.

De Geschiedkundige vereniging liet Margaretha inmiddels ook in kleiner formaat printen. Deze kleinere 3D-prints zijn op de markt op 10 mei voor 15 euro te koop in de kraam van de vereniging.

Achtergrondinfo: 
Margaretha van Antiochië 
Het verhaal van de Heilige Margaretha is afkomstig uit Klein-Azië en kwam tijdens de kruistochten richting West-Europa. Margaretha zou geboren zijn in Antiochië in de 3^e eeuw, als dochter van een heidense priester. Op jonge leeftijd verloor ze haar moeder, waarna zij door een christelijke min werd opgevoed en als herderin buiten de stad leefde. Toen de prefect (een soort rechter) zijn oog op haar liet vallen, weigerde zij haar geloof af te zweren om met hem te trouwen. De prefect liet haar daarop martelen en uiteindelijk ter dood brengen. Tijdens haar gevangenschap deden zich veel wonderen voor. Zo zou Margaretha door de duivel, vermomd als een draak, zijn verzwolgen. Zij wist echter levend te ontsnappen met behulp van een kruisbeeld.
In de Middeleeuwen werd de heilige Margaretha aangeroepen voor een goede bevalling en tegen onvruchtbaarheid, een verwijzing naar het avontuur met de draak. Zij is de patrones van kraamverzorgsters en vroedvrouwen. Haar naamdag valt op 20 juli en wordt ook wel aangeduid als Sint Margriet.