Portretten van de 21e eeuw in Gorcums Museum

GORINCHEM – In het Gorcums Museum is tot en met 11 april de tentoonstelling Portretten van de 21ste eeuw te zien. Een tentoonstelling waarin schilderijen, werken op papier, foto’s en ruimtelijke objecten een beeld geven van een van de belangrijkste genres in de beeldende kunst van de laatste tien jaar: het portret. Opgenomen zijn kunstwerken van meer dan twintig kunstenaars die in Nederland wonen en werken.

Een portret is een schilderij, foto, tekening of beeld van iemands hoofd of buste of een andere (artistieke) weergave van een persoon of een groep van personen. Portretkunst bloeide in Romeinse beeldhouwwerken, waarvan de geportretteerde eiste dat ze realistisch waren. Echte portretten van het werkelijke uiterlijk van individuele personen verschenen in de late middeleeuwen. In de eeuwen tussen Romeinse Tijd en middeleeuwen werd nauwelijks aan persoonsverheerlijking gedaan.

Portretkunst is de laatste twee eeuwen, naast het landschap en het interieur, een van de belangrijkste genreschilderingen in de beeldende kunst. Alle grote schilders en beeldhouwers uit de kunstgeschiedenis hebben zich met het portret beziggehouden. Waarbij de artistieke interpretatie en opvattingen resulteerden in zeer uiteenlopende beelden, zowel in schilderijen en tekeningen als in beelden en monumenten. Sinds het begin van de fotografie (ca. 1850) hebben mensen fotoportretten laten maken. De opzet van zowel geschilderde als gefotografeerde portretten was te tonen hoe de persoon eruit ziet, waarbij de herkenbaarheid van het gezicht een van de belangrijkste uitgangspunten was. Daarbij kwam dat een portretfoto al snel voor veel meer mensen bereikbaar was dan het laten maken van een schilderij. Gevolg was dat vooral de ‘gewone’ mens zich op de gevoelige plaat liet vastleggen.

De laatste vijftig jaar heeft het portret belangrijke wijzigingen ondergaan. Ging en gaat het in de traditionele schilderkunst en fotografie veelal nog om het zo goed en herkenbaar mogelijk vastleggen van de geportretteerde, waarbij vooral het karakter tot uitdrukking moet komen, in de hedendaagse kunst staat de persoonlijke interpretatie van de kunstenaar voorop. Karaktereigenschappen worden uitvergroot en krijgen soms karikaturale trekken, eigenaardigheden worden uitvergroot, gezichten en lichamen worden gemanipuleerd en mooier of anders gemaakt, gezichten, hoofden en lichamen worden uit onverwachte invalshoeken op doek of papier gezet. Maar belangrijker nog is het feit dat de herkenbaarheid nauwelijks meer van belang is. Portretten worden samengesteld uit onderdelen van meerdere hoofden, zodat er universele, algemeen geldende portretten ontstaan die op meerdere personen betrekking kunnen hebben. Opvallend is wel dat de lach vrijwel overal ontbreekt. De lach is kortstondig en sporadisch en zorg vaak voor bevroren gezichten die alleen een grimas laten zien. Een gezicht dat status uitstraalt, serieus, verheven of afwezig is, dat in toom wordt gehouden, is een gezicht zonder lach. De lach is pas aantrekkelijk wanner ze functioneel is. Bijvoorbeeld in de reclame, maar juist weer niet in de modefotografie.

Portretten van de 21ste eeuw geeft een beeld van de hedendaagse portretkunst in Nederland. Het realistische, klassieke en goed gelijkende portret ontbreekt, omdat dit van alle tijden is. De getoonde portretten zijn hedendaagse persoonlijke opvattingen van kunstenaars die het aloude genre steeds weer nieuw leven weten in te blazen. Waarbij het zelfportret niet ontbreekt.

De deelnemende kunstenaars zijn: Philip Akkerman, Silvia B., Loréne Bourguignon, Paul van Dongen, Hendrik Elings, Ruud van Empel, Gert Germeraad, Anouk Griffioen, Wim Hardeman, Yin Jun, Anja Kok, Bastienne Kramer, Katinka Lampe, Bas Meerman, Hans Meertens, Wouter van Riessen, Lique Schoot, Petra Slager, Joost van den Toorn, Marli Turion, Levi van Veluw, Barbara Wijnveld en Efrat Zehavi.

Portretten van de 21ste eeuw. Gorcums Museum, Grote Markt 17, 4201 EB Gorinchem, 0183-632821. Open: dinsdag tot en met zaterdag 10.00 uur-17.00 uur, zondag 13.00 uur-17.00 uur (vanaf 1 april 11.00-17.00 uur). Info: www.gorcumsmuseum.nl.