De zaligverklaring van de Martelaren van Gorcum

‘Oog in oog met de Martelaren van Gorcum’. Onder die titel vragen het Gorcums Museum en de historische vereniging Oud-Gorcum aandacht voor de gruwelijke moord op 19 katholiek geestelijken aan het begin van de tachtigjarige oorlog. Historicus Roy Tepe deed onderzoek naar de Martelaren en duikelde tal van mooie afbeeldingen en wetenswaardigheden op.

GORINCHEM - Voor de zaligverklaring van de Martelaren van Gorcum (24 november 1675, in de Sint Pieter in Rome) werden twee grote schilderijen gemaakt. Eén met de martelingen; de prent daarvan stond vorige keer in de krant. De prent van het tweede schilderij is nu aan de orde.

Dit tweede schilderij is ook van de hand van Jan Zierneels. Uit beschrijvingen van de viering uit 1675 weten we dat het tijdens de viering op het altaar in de kerk stond, omgeven door gouden kandelaars met fraaie witte kaarsen. Bij het begin van de plechtigheid was het nog afgedekt 'met zeer kostbare zijden behangselen'. Na de afkondiging van de zaligverklaring werd het onthuld. Tezelfdertijd klonken onder meer negentien saluutschoten (voor iedere martelaar één) en luidden de klokken van de Sint Pieter èn andere kerken in Rome.

Het schilderij zelf is niet teruggevonden, maar Jean-Baptiste Nolin, die in Rome was, kreeg opdracht er direct een grote prent (55 x 36 cm) van te maken. Deze prent, die ook op de tentoonstelling aanwezig is, was bestemd voor de hoogwaardigheidsbekleders; misschien was er - zoals toen wel voorkwam - voor de allerbelangrijkste personen een exemplaar, afgedrukt op zijde.

Op de prent stijgen de martelaren, omgeven door engelen, ten hemel. De voorstelling is bekend van allerlei schilderijen en prenten van van beroemde kunstenaars.

Alle martelaren zijn, ten teken van hun heiligheid, voorzien van een zogenaamde 'nimbus' (de ring boven het hoofd) of van een stralenkrans. De verschillende martelaren zijn herkenbaar aan de kleding van de religieuze orde, waartoe zij behoren: naast de elf franciscanen is bijvoorbeeld rechtsonder de dominicaan Johannes van Keulen goed zichtbaar. In de hemel de traditionele verbeelding van Christus met golvend vaandel, de duif met stralenkrans als symbool van de Heilige Geest en God de vader, ook in menselijke gedaante. In de hemel ook putti, die de martelaren verwachten met martelarenpalmen (linksboven) en de martelarenkroon (in het midden en rechts).

Afdrukken van het origineel van Nolin waren in 1933 nog in Rome te bestellen! Maar de prent werd vanaf 1675 ook veelvuldig gekopieerd, met name in de Zuidelijke Nederlanden, en verder verspreid.