Jan Brokken over De vergelding

GORINCHEM - Jan Brokken geeft woensdagavond 13 maart om 20.00 uur in Boekhandel De Mandarijn een lezing over zijn nieuwe non-fictieboek De vergelding, een dorp in tijden van oorlog. Jan Brokken signeert in de pauze en gaat na de pauze in discussie met de publiek.

In januari verscheen het nieuwe boek van Jan Brokken: De vergelding. Een dorp in tijden van oorlog. Het gaat over Rhoon, het Zuid-Hollandse dorp waarin Jan Brokken opgroeide en dat sinds de oorlog een geheim met zich meedraagt. De vergelding kreeg lovende recensies en stond drie weken na verschijning al op de eerste plaats van de Bestseller 60.

'De vergelding' veroorzaakt een golf aan reacties. Had u dat verwacht?

,,De eerste lezers van het manuscript reageerden heftig. Op de uitgeverij ontstonden onmiddellijk discussies. De teneur was: wat weten we eigenlijk weinig van die oorlog, en hoe komt dat? Waarom hebben onze ouders en grootouders zoveel verzwegen? Ik wilde graag dat Geert Mak het boek zou presenteren, hij is immers met Hoe God uit Jorwerd verdween begonnen met het minutieuze veldwerk. Geert las de proeven en mailde me: 'Je zou m'n rode oortjes moeten zien.' Toen begon ik te hopen dat het boek iets teweeg zou brengen.''

In de meeste reacties klinkt een lichte verbijstering door over de verzwegen kanten van de oorlog.

,,Na de oorlog is de houding geweest: wat niet weet wat niet deert. Dat kwam aan het licht door de methode die onderzoeker Bert Euser en ik hanteerden. We hadden geen visie op de oorlog, zochten daar niet een paar voorbeelden bij. In ons dorp hebben we altijd een standaardverhaal gehoord over de dramatische gebeurtenis van 11 oktober 1944: de executie van zeven burgers uit Rhoon ter vergelding van de dood van een Duitse soldaat, die tegen een gebroken hoogspanningskabel was gelopen. Sabotage, dachten de Duitsers. Losgeraakt door de storm, zeiden de dorpelingen. Van die verklaring klopte geen bal. We zijn de zaak gaan onderzoeken door een vergrootglas boven het dorp houden. Wat is er op 10 en 11 oktober 1944 precies gebeurd? Wat is er aan vooraf gegaan en wat is er op gevolgd?''

Het resultaat is de oorlog van gewone mensen, van mannen, en vooral van vrouwen - de vergeten groep in de geschiedschrijving van WO 2.

,,Ik begin mijn boek met Sandrien, een meisje van veertien. Eén ding is tot nu toe niemand opgevallen: Sandrien is in 1944 precies even oud als Anne Frank. Vooral om die reden heb ik haar naar voren geschoven. Anne Frank beleefde de oorlog in het Achterhuis aan de Prinsengracht in Amsterdam, Sandrien de Regt aan de Rijsdijk in Rhoon. Beiden vielen op door een enorme levenslust. Voor de rest zijn er alleen verschillen. Anne kon niks meer kiezen, Sandrien wel. Sandrien kiest voor een Duitse soldaat, vanwege een stukje zeep en een vleugje opwinding.''

Toch voel je als lezer sympathie voor haar.

,,Omdat ik beschrijf hoe verschrikkelijk arm zij en haar elf broers en zussen het hadden. Ze groeide in een piepklein, bedompt dijkhuisje op, zonder ook maar een greintje vermaak.''

Voor de vrouwen maar ook voor de mannen in het dorp was de oorlog de heftigste periode uit hun leven.

,,De oorlog was veel meer oorlog dan ik dacht. Vanaf de eerste oorlogsdag sloeg het drama toe. Dat komt natuurlijk ook omdat het dorp net onder Vliegveld Waalhaven lag. Na die eerste oorlogsdag is het niet meer rustig geweest. In Rhoon werden 300 tot 350 Duitse militairen gelegerd in het Kasteel, de lagere scholen, bij mensen thuis. In het najaar van 1940 werden de scholen gesloten. De kinderen kregen onderwijs in de kerk, waar ze op hun knieën zaten en de kerkbank als lessenaar gebruikten. Het leven was vanaf de eerste oorlogsdag ontregeld. In 1944 zaten 170 tot 190 mannen ondergedoken in het dorp. Voorts waren er 200 evacués uit Voorne-Putten, waar de polders door de Duitsers onder water waren gezet om een geallieerde landing te voorkomen. 700 vreemden op een bevolking van 2000 zielen, dat is veel.''

Krijg je ook echt boze reacties?

,,Nee, eerder verdrietige. Een enkeling vraagt zich af: moest dit nou na zoveel jaar over mijn moeder verteld worden, of over mijn grootvader? Mijn antwoord is dan onveranderlijk: ja. Dit verhaal toont aan dat je in een oorlog eigenlijk alleen fouten kunt maken. Zelfs je beste intenties kunnen verkeerd uitpakken. Ik denk dat het boek daarom ook zo aanslaat bij de jonge generatie. Iedereen die gegrepen wordt door het verhaal vraagt zich op een bepaald moment af: hoe zou ik gehandeld hebben onder gelijke omstandigheden? Dit boek leidt onwillekeurig tot zelfonderzoek.''